Dhuna e globales ^[1]

Jean Baudrillard

Nga frengjishtja në anglisht François Debrix

Nga anglishtja në shqip Artan Muhaxhiri

Terrorizmi i sotëm nuk është produkt i historisë tradicionale të anarkizmit, nihilizmit ose fanatizmit. Në vend të kësaj, ai është partner bashkëkohor i globalizimit. Për t'i identifikuar karakteristikat kryesore të tij, është e domosdoshme që të bëhet një gjenealogji e shkurtër e globalizimit, veçanërisht e lidhjes së tij me singularen dhe universalen.

Analogjia në mes termave "global"[2] dhe "universal" çon në rrugë të gabuar. Universalizimi ka të bëjë me të drejtat e njeriut, lirinë, kulturën dhe demokracinë. Në të kundërtën, globalizimi është i lidhur me teknologjinë, tregun, turizmin dhe informatën. Globalizimi duket të jetë i pakthyeshëm përderisa universalizmi ka gjasë të jetë në largim e sipër. Së paku, ai duket se po zmbrapset nga të qenit sistem vleror i zhvilluar në kontekstin e modernitetit perëndimor që ishte i pakrahasueshëm me ndonjë kulturë tjetër. Secila kulturë që bëhet universale, e humbet singularitetin e saj dhe vdes. Kjo u ndodhi të gjitha atyre kulturave të cilat ne i shkatërruam duke i asimiluar ato me dhunë. Por, kjo gjithashtu vlen edhe për kulturën tonë edhe përkundër pohimeve për vlerën e saj universale. Ndryshimi i vetëm është se kulturat tjera vdiqën për shkak të singularitetit të tyre që është një vdekje e bukur. Ne po vdesim për arsye se po humbasim singularitetin tonë dhe po i çrrënjosim të gjitha vlerat tona. Kjo është një vdekje shumë më e shëmtuar.

Ne besojmë se qëllimi ideal i çdo vlere është që të bëhet universale. Mirëpo, ne nuk e vlerësojmë realisht rrezikun e madh, të cilin e përmban një kërkesë e tillë. Larg nga të qenit një lëvizje ngritëse, ajo është një trend zbritës drejt shkallës zero të të gjitha vlerave. Në epokën e iluminizmit, universalizimi shihej si rritje e pakufishme dhe përparim. Sot, përkundrazi, universalizimi ekziston si i gatshëm dhe paraqitet si ikje përpara që ka për qëllim të arrijë vlerën e përbashkët më të vogël të mundshme. Ky është pikërisht fati i sotëm i të drejtave të njeriut, demokracisë dhe lirisë. Zgjerimi i tyre në realitet është shprehja e tyre më e dobët.

Universalizimi po zhduket shkaku i globalizimit. Globalizimi i shkëmbimeve do të thotë fund për universalizimin e vlerave. Kjo shënon triumfin e mendimit uniform[3] ndaj atij universal. Gjëja që së pari dhe më së shumti është globalizuar është tregu, sasia e madhe e shkëmbimeve dhe të gjitha llojet e prodhimeve, rrjedha e vazhdueshme e parasë.

Kulturalisht, globalizimi i hap rrugë promiskuitetit të shenjave dhe vlerave, faktikisht një lloj pornografie. Në të vërtetë, përhapja globale e gjithçkasë dhe asgjësë përmes rrjeteve është diçka pornografike. Më nuk ka nevojë për obscenitetin seksual. Ne kemi një kopulim interaktiv global. Si rezultat i tërë kësaj, më nuk ka asnjë dallim në mes globales dhe universales. Universalja është globalizuar dhe të drejtat e njeriut qarkullojnë saktësisht sikur çdo produkt tjetër global (p.sh. nafta apo kapitali).

Kalimi nga universalja në globalen i ka dhënë rritje një homogjenizimi konstant, por gjithashtu edhe një fragmentarizimi të pafund. Dislokimi, e jo lokalizimi, e ka zëvendësuar centralizimin. Ekscentrizmi, e jo decentralizimi, e ka pushtuar hapësirën e cila dikur i takonte koncentrimit. Ngjashëm me këtë, diskriminimi dhe përjashtimi nuk janë vetëm pasoja të rastësishme të globalizimit, por më shumë janë rezultate të vet logjikës së globalizimit. Në fakt, prania e globalizimit na bën të pyetemi a mos është shkatërruar globalizimi tashmë nga masa e tij kritike. Po ashtu, kjo na shtyn të mendojmë nëse universaliteti dhe moderniteti kanë ekzistuar ndonjëherë jashtë ndonjërit prej diskurseve zyrtare apo sentimenteve të popullarizuara morale. Për ne sot, pasqyra e universalizimit tonë modern është thyer. Kjo, në të vërtetë, mund të jetë një mundësi. Në copat e kësaj pasqyre të thyer rishfaqen të gjitha llojet e singulariteteve. Këto singularitete, për të cilat ne menduam se ishin të rrezikuara, po mbijetojnë, kurse ato për të cilat menduam se qenë humbur, po ringjallen.

Derisa vlerat universale e humbasin autoritetin dhe legjitimitetin e tyre, gjërat bëhen më radikale. Kur besimet universale u paraqitën si vlera kulturore ndërmjetësuese të vetme të mundshme, ishte shumë e lehtë për këto besime që t'i inkorporojnë singularitetet, si modele të diferencimit në një kulturë universale, e cila pohonte se e përkrahte dallimin. Mirëpo, ato nuk mund ta bëjnë këtë më tutje, pasi shpërhapja triumfuese e globalizimit i ka shkatërruar të gjitha format e diferencimit dhe vlerat universale, të cilat më herët e mbronin dallimin. Duke e bërë këtë, globalizimi i ka dhënë shtytje një kulture indiferente. Nga çasti kur universalja u zhduk, një tekno-strukturë e gjithëfuqishme globale u la që të dominojë e vetme. Por, kjo tekno-strukturë tash duhet që të ballafaqohet me singularitetet e reja, të cilat, në mungesë të universalizimit, i cili do t'i përkrahte ato, janë të gatshme të zgjerohen lirisht dhe pamëshirshëm.

Historia ia dha rastin universalizimit. Mirëpo, sot, i ballafaquar me rregullimin global pa asnjë alternativë, në njërën anë, dhe me singularitetet lëvizëse rrebeluese, në anën tjetër, konceptet e lirisë, demokracisë dhe të drejtave të njeriut duken tmerrshëm. Ato mbesin si fantazma të së kaluarës së universalizmit. Universalizmi dikur promovonte një kulturë të karakterizuar nga konceptet e transcendencës, subjektivitetit, realitetit dhe reprezentimit. Përkundrazi, kultura e sotme virtuale globale i ka zëvendësuar konceptet universale me ekrane, rrjete, imanencë, numra, dhe me kontinuumin kohor -- hapësinor pa kurrfarë thellësie[4]. Në universalen ende kishte hapësirë për një referencë natyrore ndaj botës, trupit apo të së kaluarës. Kishte një lloj të tensionit dialektik ose të lëvizjes kritike, e cila materialitetin e vet e gjeti në dhunën historike dhe revolucionare. Mirëpo, përjashtimi i këtij negativiteti kritik i hapi dyert për një formë tjetër të dhunës -- dhunës së globales. Kjo dhunë e re karakterizohet me supremacinë e efikasitetit teknik dhe të pozitivitetit, organizimit total, qarkullimit integral dhe barazimit të të gjitha shkëmbimeve. Për më tepër, dhuna e globales i jep fund rolit social të intelektuales (ide kjo e lidhur ngusht me iluminizmin dhe universalizimin), por gjithashtu edhe rolit të aktivistit, fati i të cilit dikur ishte i lidhur me idetë e opozitës kritike dhe dhunës historike.

A është globalizimi fatal? Dikur, kulturat e ndryshme nga kultura jonë kanë pasur mundësi që t'i ikin fatalitetit të shkëmbimit indiferent. Sot, ku është pika kritike ndërmjet universales dhe globales? A e kemi arritur pikën prej ku më nuk ka kthim? Cila marramendje e shtyn botën që ta fshijë Idenë? Cila është ajo marramendje tjetër e cila, në të njëjtën kohë, duket sikur i detyron njerëzit që pa asnjë kusht të dëshirojnë ta realizojnë Idenë?

Universalja ishte një Ide. Kur ajo u realizua në formën e globales, u zhduk si Ide, bëri vetëvrasje dhe u shua si një fund në vete. Pasi njerëzimi është tash imanencë e vetes, pas marrjes së vendit të lënë zbrazët nga Zoti i vdekur, njerëzorja është bërë e vetmja formë e referencës dhe ajo është sovrane. Por, ky njerëzim më nuk ka asnjë mbarim. I çliruar nga armiqtë e vet të dikurshëm, njerëzimi tash duhet të krijojë armiq nga brenda, gjë që, në të vërtetë, prodhon një gamë të gjerë të metastazave jonjerëzore.

Dhuna e globales vjen pikërisht prej këtu. Ajo është produkt i sistemit, i cili ndjek çdo formë të negativitetit dhe singularitetit, natyrisht duke përfshirë edhe vdekjen si formën më të fundme të singularitetit. Kjo është dhuna e një shoqërie ku konflikti është i ndaluar, ndërsa vdekja nuk është e lejuar. Është dhunë, e cila, në një kuptim, i jep fund vetë dhunës dhe tenton që të ndërtojë një botë ku çdo gjë që ka lidhje me natyroren duhet të zhduket (qoftë kjo me trupin, seksin, lindjen apo vdekjen). Në vend se ta quajmë dhunë globale, atë ne duhet ta emërtojmë virulencë globale. Kjo formë e dhunës është me të vërtetë virale. Ajo përhapet si sëmundje ngjitëse, vazhdon me reaksion zinxhiror dhe dalëngadalë i shkatërron sistemet tona imunitare dhe kapacitetet tona për të rezistuar.

Loja ende nuk ka përfunduar. Globalizimi nuk ka fituar plotësisht. Përkundër një fuqie të tillë shpërbërëse dhe homogjenizuese, forcat heterogjene -- që jo vetëm se ndryshojnë, por haptas janë antagoniste - janë duke u zhvilluar çdokund. Prapa reagimeve të fuqishme ndaj globalizimit, që janë në rritje, si dhe formave sociale dhe politike të rezistencës ndaj globales, ne gjejmë diçka më shumë se sa shprehje të thjeshta nostalgjike të negacionit. Në vend të kësaj, ne gjejmë një revizionizëm shkatërrues vis-à-vis modernitetit dhe progresit, një përjashtim jo vetëm të tekno-strukturës globale, por po ashtu edhe të strukturës mentale të globalizimit, e cila nënkupton parimin e barazisë në mes të të gjitha kulturave. Ky lloj i reagimit mund të përfshijë disa aspekte të dhunshme, abnormale dhe iracionale, së paku ato mund të perceptohen si të dhunshme, abnormale dhe iracionale nga perspektiva e mënyrave tona tradicionale, të iluminuara, të të menduarit. Ky reagim mund të ketë forma kolektive etnike, religjioze dhe linguistike, por, gjithashtu, mund të ketë formën e shpërthimeve emocionale apo edhe të neurozave. Sidoqoftë, do të ishte gabim që t'i kritikojmë këto reagime thjesht si populliste, arkaike ose edhe terroriste. Në këto ditë, çdo gjë që posedon kualitetin e ngjarjes është e angazhuar kundër universalitetit abstrakt të globales[5] dhe kjo, po ashtu, e përfshin kundërshtimin e Islamit ndaj vlerave të Perëndimit (sepse Islami është sfiduesi më i fuqishëm i këtyre vlerave dhe sot konsiderohet si armiku numër një i Perëndimit).

Kush mund ta mposhtë sistemin global? Sigurisht se jo lëvizja anti-globaliste, qëllimi i vetëm i së cilës është ta ngadalësojë çrregullimin global. Ndikimi politik i kësaj lëvizjeje mund të jetë i rëndësishëm, por ndikimi i saj simbolik është i parëndësishëm. Kundërshtimi nga ana e kësaj lëvizjeje nuk është gjë tjetër veçse një çështje e brendshme, të cilën sistemi dominant më lehtësi mund ta mbajë nën kontroll. Alternativat pozitive nuk mund t'i shkaktojnë disfatë sistemit dominant, por këtë mund ta bëjnë singularitetet, të cilat nuk janë as pozitive as negative. Singularitetet nuk janë alternativa. Ato paraqesin një rend tjetër simbolik. Ato nuk i tolerojnë gjykimet vlerore ose realitetet politike. Ato mund të jenë më të mirat apo më të këqijat. Ato nuk mund të "rregullarizohen" me mënyrat e veprimit kolektiv historik[6]. Ato e mundin secilin mendim unik dominant. Prapësëprapë, ato nuk e paraqesin veten si kundërmendim unik. Thjesht, ato e krijojnë lojën e tyre dhe i imponojnë rregullat e tyre. Nuk janë të gjitha singularitetet të dhunshme. Disa singularitete linguistike, artistike, materiale, ose kulturore janë plotësisht subtile. Mirëpo, të tjerat, siç është terrorizmi, mund të jenë të dhunshme. Singulariteti i terrorizmit e merr hakun e singulariteteve të atyre kulturave, të cilat çmimin e imponimit të një fuqie unike globale e paguan me zhdukjen e tyre.

Këtu ne nuk po flasim për "përplasjen e civizilimeve", por për një konfrontim gati antropologjik në mes të kulturës së padiferencuar universale dhe çdo gjëje tjetër që, në çfarëdoqoftë fushe, e ruan cilësinë e ndryshueshmërisë të pazvogëlueshme. Nga perspektiva e fuqisë globale (si fundamentalisti në besimet e tij, në cilëndo ortodoksi religjioze), secila mënyrë e dallimit dhe singularitetit është herezi. Fuqitë singulare kanë vetëm mundësi të bashkimit me sistemin global (me dëshirë apo me dhunë), ose ato do të zhduken. Misioni i Perëndimit (apo më mirë i Perëndimit të dikurshëm, pasi ai i ka humbur vlerat e veta shumë kohë më parë) është që t'i përdorë të gjitha mjetet e mundshme për t'ia imponuar secilës kulturë parimet brutale të barazisë kulturore. Kur kultura t'i ketë humbur vlerat e saj, ajo mund të kërkojë vetëm hakmarrje duke i sulmuar vlerat e kulturave tjera. Përtej qëllimeve të tyre politike apo ekonomike, luftërat, si ajo e Afganistanit[7], synojnë që ta normalizojnë barbarinë dhe t'i rreshtojnë të gjitha territoret. Qëllimi është që të mënjanohet çdo zonë reaktive dhe të kolonizohet e të zbutet çdo territor i egër dhe rezistues, si gjeografikisht ashtu edhe mentalisht.

Ndërtimi i një sistemi global është rezultat i një xhelozie intensive. Është xhelozia e një kulture indiferente dhe të padefinuar ndaj kulturave me definim më të lartë, ose i sistemit të deziluzionuar dhe të deintensifikuar ndaj hapësirave kulturore me intensitet të lartë, si dhe të një shoqërie të desakralizuar kundër formave sakrifikuese. Në bazë të këtij sistemi dominant, çdo formë reaksionare virtualisht është terroriste. (Bile, sipas kësaj logjike, ne mund të themi se katastrofat natyrore janë gjithashtu forma të terrorizmit. Aksidentet e mëdha teknologjike, si Çernobili, janë edhe veprim terrorist edhe fatkeqësi natyrore. Rrjedhja e gazit toksik në Bhopal të Indisë, që ishte një aksident tjetër teknologjik, po ashtu mund të ishte një akt terrorist. Çdo rrëzim i aeroplanit do të mund të konsiderohej si akt i cilitdo grup terrorist. Karakteristika dominuese e ngjarjeve iracionale është se ato mund t'i mveshen gjithkujt apo mund të lidhen me çfarëdo motivimi. Në një masë, çdo gjë që mund ta mendojmë mund të jetë kriminale, qoftë ai një front i ftohtë ose një tërmet. Kjo nuk është diçka e re. Në tërmetin në Tokio, që ndodhi vitin 1923, mijëra koreanë u vranë për shkak se u mendua se ata ishin përgjegjës për katastrofën. Në një sistem të integruar intensivisht, siç është ky i yni, çdo gjë mund të ketë efekt të ngjashëm të destabilizimit. Çdo gjë çon drejt dështimit të sistemit, i cili pohon se është i pagabueshëm. Nga pikëvështrimi ynë, ashtu siç jemi të zënë përbrenda kontrolleve racionale dhe programatike të këtij sistemi, ne mund të mendojmë se edhe katastrofa më e madhe është pagabueshmëria e vet sistemit). Shikojeni Afganistanin. Fakti se në këtë shtet, të gjitha format e lirive dhe shprehjeve "demokratike" -- duke u nisur nga muzika dhe televizioni e deri të mundësia për ta parë fytyrën e femrës ? ishin të ndaluara, si dhe mundësia që një shtet i tillë mund ta merrte një drejtim krejtësisht të kundërt më atë që ne e quajmë civilizim (pa marrë parasysh parimet religjioze të cilave ai u referohet), nuk ishin të pranueshme për botën e "lirë". Dimensioni universal i modernitetit nuk mund të refuzohet. Nga perspektiva e Perëndimit, i modelit të tij konsensual, dhe të mënyrës së tij të veçantë të të menduarit, është krim që moderniteti të mos perceptohet si një burim i qartë i së Mirës apo si ideal natyror i njerëzimit. Po ashtu, është krim kur universaliteti i vlerave dhe praktikave tona vihet në dyshim nga disa individë të cilët, pasi t'i zbulojnë dyshimet e tyre, menjëherë klasifikohen si fanatikë.

Vetëm analiza, e cila potencon logjikën e obligimit simbolik, mund t'i japë kuptim këtij konfrontimi në mes globales dhe singulares. Për ta kuptuar urrejtjen e pjesës tjetër të botës ndaj Perëndimit, perspektivat duhet të kthehen mbrapsht. Urrejtja e joperëndimorëve nuk është e bazuar në faktin se Perëndimi vodhi çdo gjë nga ata dhe kurrë nuk dha diçka nga ana e tij. Ajo është e bazuar në faktin se ata (joperëndimorët) morën gjithçka, por atyre kurrë nuk iu lejua që të japin diçka nga ana e tyre. Kjo urrejtje nuk është e shkaktuar nga shpronësimi ose eksploatimi, por më shumë nga poshtërimi. Ky është pikërisht lloji i urrejtjes, i cili i shpjegon sulmet terroriste të 11 shtatorit. Këto ishin akte të poshtërimit, si përgjigje ndaj një poshtërimi tjetër.

Gjëja më e keqe që mund t'i ndodhë fuqisë globale nuk është që ajo të jetë e sulmuar apo e shkatërruar, por që të jetë e poshtëruar. Fuqia globale u poshtërua me 11 shtator, sepse terroristët imponuan diçka në të cilën sistemi global nuk mund të përgjigjet. Reprezaliet ushtarake ishin vetëm mjete të përgjigjes fizike. Mirëpo, me 11 shtator, fuqia globale u mposht simbolikisht. Lufta është përgjigje ndaj agresionit, por jo edhe ndaj sfidës simbolike. Sfida simbolike pranohet ose mënjanohet, kur si pasojë tjetri është i poshtëruar (por kjo nuk ka sukses kur tjetri është i dërrmuar me bomba ose është i lidhur prapa grilave në Guantanamo). Rregulla fundamentale e obligimit simbolik përcakton që themeli i çfarëdoqoftë forme të dominimit është mungesa totale e kundërveprimit, i çfarëdolloj kthimi[8]. Dhurata unilaterale është akt i fuqisë. Perandoria e së Mirës, dhuna e së Mirës është pikërisht mundësia që të japësh pa ndonjë kthim të mundshëm. Kjo do të thotë të jesh në pozitën e Zotit ose të jesh në pozitën e Sundimtarit, i cili i lejon skllavit të jetojë në këmbim për punën e tij (por puna nuk është ekuivalencë simbolike dhe përgjigjja e vetme e skllavit është që eventualisht të rebelohet ose të vdesë). Zoti mundësonte një hapësirë për sakrificë. Në rregullimin tradicional, gjithmonë ishte e mundshme që me anë të sakrificës t'i jepej edhe Zotit, natyrës apo cilitdo entitet superior. Kjo siguronte një barazpeshë në mes të qenieve dhe gjërave. Por, sot, ne më nuk e kemi askë që t'i japim diçka, që ta kthejmë borxhin simbolik. Ky është mallkimi i kulturës sonë. Nuk është e thënë se dhurata është e pamundur, por kundër-dhurata po. Të gjitha format e sakrificës janë neutralizuar dhe janë hequr (ajo çfarë ka mbetur është parodi e sakrificës, gjë që është e dukshme në të gjitha instancat bashkëkohore të viktimizimit).

Ne jemi, pra, në një situatë të papërmirësueshme ku duhet të pranojmë, gjithmonë të pranojmë, jo më nga Zoti ose natyra, por nga ana e mekanizmave teknologjikë të shkëmbimit të gjeneralizuar dhe kënaqësisë së përbashkët. Virtualisht, çdo gjë na është dhënë dhe, na pëlqeu apo jo, ne e kemi fituar të drejtën për çdo gjë. Ne jemi të ngjashëm me skllavin, të cilit i është falur jeta, por prapëseprapë mbetet i lidhur me borxh të papagueshëm. Kjo situatë mund të zgjasë për një kohë, sepse është themeli i shkëmbimit në këtë rregullim ekonomik. Prapëseprapë, gjithmonë vjen koha kur rregulla fundamentale del sërish në sipërfaqe dhe një kthim negativ pashmangshmërisht përgjigjet ndaj transferit pozitiv, kur zë vend një abreagim10 i dhunshëm i një jete të tillë robëruese, i një ekzistence të tillë të mbrojtur dhe i një shpërndarjeje të tillë të qenies. Ky rikthim mund ta marrë formën e një akti të hapur të dhunës (siç është terrorizmi), por gjithashtu edhe të një dorëzimi të pafuqishëm (që është më shumë karakteristikë e modernitetit tonë), të veturrejtjejes dhe pendimit - me fjalë të tjera, të të gjitha atyre pasioneve negative që paraqesin format e degraduara të kundër-dhuratës së pamundur.

Atë që e urrejmë në veten tonë -- objekti i errët i mllefit tonë -- është teprica jonë e realitetit, fuqisë, komforit, disponueshmëria jonë universale, arritjet tona përfundimtare; ky lloj fati, të cilin Inkuizitori i Madh i Dostojevskit e kishte të gatshëm për masat e zbutura. Kjo është pikërisht pjesa e kulturës sonë të cilën terroristët e konsideruan si të neveritshme (që gjithashtu e shpjegon përkrahjen, të cilën ata e përfitojnë dhe fascinimin, të cilin janë janë në gjendje ta zgjojnë). Përkrahja e terrorizmit nuk është e bazuar vetëm në dëshpërimin e atyre që kanë qenë të poshtëruar dhe të ofenduar. Ai është po ashtu i bazuar në dëshpërimin e padukshëm të atyre, të cilët globalizimi i ka privilegjuar, të nënshtrimit tonë ndaj teknologjisë së gjithfuqishme, të një realiteti virtual shtypës, të perandorisë së rrjeteve dhe programeve të cilat, mbase janë në proces të vizatimit të sërishëm të konturave regresive të të gjitha qenieve njerëzore, të njerëzimit, i cili është bërë "global". (Fundja, a nuk është mbizotërimi i qenieve njerëzore ndaj pjesës tjetër të jetës në tokë reflektim i dominimit të Perëndimit ndaj pjesës tjetër të botës?). Ky dëshpërim i padukshëm, dëshpërimi ynë i padukshëm, është i pashpresë, pasi është rezultat i realizimit të të gjitha dëshirave tona.

Prandaj, nëse terrorizmi buron nga teprica e realitetit dhe nga shkëmbimi i pamundshëm i këtij realiteti, nëse është produkt i bollëkut dhe pamundësisë për t'iu kundërpërgjigjur atij dhe nëse ai shfaqet nga një zgjidhje e detyruar e konflikteve, iluzioni i çlirimit nga ai, sikur të ishte një e keqe objektive, është i përfunduar[9]. Në tërë absurditetin dhe pakuptimësinë e tij, terrorizmi është gjykimi dhe dënimi i shoqërisë sonë, shqiptuar nga vetë ajo.

Shënime
---------------

[1] Së pari i botuar si "La Violence du Mondial," në Jean Baudrillard, Power Inferno (Paris: Galilée, 2002), fq. 63-83.

[2] Termi "Mondial" e ka kuptimin e fjalës "global" në tekstin origjinal.

[3] "Pensée unique" në frengjisht.

[4] "Espace-temps sans dimension" në frengjisht.

[5] "Contre cette universalité abstraite" në frengjisht.

[6] "On ne peut pas les fédérer dans une action historique d'ensemble" në frengjisht.

[7] Baudrillard këtu i referohet luftës së SHBA-ve kundër Afganistanit në vjeshtën e vitit 2002, që erdhi si pasojë e sulmeve të 11 shtatorit.

[8] "L'absence de contrepartie" në frengjisht.

[9] E potencuar në tekstin origjinal.

[10] Abreagim (ang. Abreaction) -- çlirim nga trauma me anë të rikujtimit të ngjarjeve, të cilat e kanë shkaktuar atë. (Vërejtje e përkthyesit)

--------------------

Jean Baudrillard është teoricien i njohur botëror. shkrimet e të cilit përqendrohen në ngritjen dhe rënien e shkëmbimit simbolik në periudhën bashkëkohore. Disa nga veprat e tij më të njohura janë Seduction, Simulacra and simulations, Symbollic Exchange and Death, The Vital Illusion, The Spirit of Terrorism, The Singular Objects of Architecture, etj.

François Debrix është asistent profesor i lëndës Marradhënieve Ndërkombëtare në Universitetin Ndërkombëtar të Floridës në Miami, Floridë. Në bashkëpunim me Cynthia Weber ka edituar librin "Rituals of Mediation: International Politics and Social Meaning", botuar nga University of Minnesota Press, 2003.